Sophie Coe-Çikolatanın Gerçek Tarihi

Sophie Coe-Çikolatanın Gerçek Tarihi

Ayrıntı Yayınları 2005

Çev. Ayşe Öztek / 333 sayfa

Onu köleler yetiştirdi, zenginler tüketti, fatihlere haraç olarak verdiler. O tanrıların yiyeceğiydi. Bugünse kitlelere mal oldu. Dünyanın belki de en çok sevilen bu yiyeceğinin uzun ve renkli tarihi elinizdeki…

Çikolatanın Gerçek Tarihi hem kolonyal kaynaklara hem de fetih öncesi halklardan bize ulaşan kaynaklara bakarak iki tarafa da eşit şans vermeye çalışan, hem derinlikli hem eğlenceli olmayı başaran bir kültürel tarih çalışması. Yazarlar olgulara, metinlere, arkeolojik bulgulara, aslında her türlü sözlü, yazılı anlatıya dayanarak, aşırı bir romantizme ve mistisizme kaçmadan, Maya ve Aztek kültürü hakkında nesnel bir tablo çiziyorlar.

Çikolatanın hikâyesi Mayaların kökeni olan Olmeklerle başlıyor. Hammaddesi olan kakao Mayalarda ve Azteklerde zenginlerin, savaşçıların ve kralların içeceği; aynı zamanda para olarak da kullanılacak kadar değer verilen, altınla gümüşle bir tutulan bir üründür. İspanyolların kıtayı fethinden sonra ise kahve, çay gibi diğer zevk veren içeceklerin izlediği yolu izleyerek Avrupa kıtasını fetheder. XIX. yüzyılda keşfedilen yeni bir teknik sayesinde bugün bildiğimiz anlamıyla katı çikolata yapımına başlanır.

Aristokratların içeceği, bu sayede halkla buluşur. O zamana kadar sıvı, genelde de sıcak içilen bu madde katı ve soğuk versiyonuyla yaygınlaşır, kitlelerin gönlünü kazanır. XX. yüzyılda ise dev bir sanayi haline gelir; ama pek çok yiyecek ve içeceğin başına geldiği gibi özünden ve lezzetinden çok şey kaybederek… Yazarlar, hikâyelerini döngüsel bir şekilde yine Güney Amerika’ya bağlıyorlar ve bugün “hakiki” çikolatanın artık çok nadir ve pahalı bir şey olduğunu ve onu tüketenlerin yine en zenginler olduğunu söyleyerek bitiriyorlar.

Çikolatanın çağlara ve kıtalara yayılan renkli hikâyesinin sayfalarını çevirirken eğlenceli anekdotlar, çeşitli kültürlerden kakao ve her türlü yan ürünüyle ilgili tarifler, ritüeller, âdetlerle karşılaşacaksınız. Afrodizyaktan antidepresana, bağımlılık yaratmasından mutluluk ve neşe vermeye, kalp ve bilimum organlarda yarattığı rahatsızlıklara kadar etkileriyle ilgili doğru/yanlış birçok inancı da bulacaksınız.

1996 yılında yayınlanan ilk kitap kapağı

Sophie D. Coe ve Michael D. Coe tarafından kaleme alınan "Çikolatanın Gerçek Tarihi" (The True History of Chocolate), çikolatayı sadece bir tatlı olarak değil, antropolojik ve tarihsel bir fenomen olarak ele alan en kapsamlı kaynaklardan biridir.

-Köken konusu : 

Tanrıların Yiyeceği (MÖ 1000 - MS 1500) çikolatanın hikayesinin İsviçre Alpleri'nde değil, Orta Amerika'nın yağmur ormanlarında başladığını anlatır. Kakao ağacını ilk evcilleştirenler Olmeklerdi. Mayalar ise kakaoyu "Tanrıların yiyeceği" olarak görürlerdi.

Sıvı Altın: İlk çikolata bugünkü gibi katı ve şekerli değildi. Köpüklü, acı, mısır unu ve acı biberle karıştırılmış soğuk bir içecekti.

Para Birimi: Aztekler döneminde kakao çekirdekleri o kadar değerliydi ki para birimi olarak kullanılıyordu (örneğin; bir tavşan 10 çekirdek, bir köle 100 çekirdek ederdi).

-Avrupa İstilası ve Dönüşüm

İspanyol fatihlerin (Conquistador) Amerika'ya gelişiyle çikolatanın kaderi değişti. Kakao Avrupa'ya ilk geldiğinde sadece aristokratlara özel, egzotik bir ilaç ve güç kaynağı olarak görüldü. İspanyollar, Azteklerin acı tarifine şeker kamışı, tarçın ve vanilya ekleyerek çikolatayı bugünkü tatlı formuna yaklaştırdılar ve sıcak içmeye başladılar.

-Sanayi Devrimi ve Katı Çikolata

19. yüzyıldaki teknolojik sıçramalarla çikolata herkesin ulaşabileceği bir yapıya dönüşmeye başladı...Van Houten: Kakao presini icat ederek yağı (kakao yağı) tozdan ayırmayı başardı. Fry & Sons: 1847'de dünyanın ilk yenilebilir katı çikolata kalıbını üretti. Sütlü çikolatanın ve ağızda eriyen ("conching" işlemi) dokunun keşfiyle çikolata modern halini aldı.

Kitabın en ilginç ve "insan hiç değişmiyor" dedirten kısımlarından biri kakaonun para birimi olarak kullanıldığı dönemlerde yaşanan "sahtecilik" ve "soygun" hikayeleri..

1. Azteklerin "Darphane" Sahteciliği

Kakao çekirdekleri o kadar değerliydi ki (bir nevi madeni para), Aztek pazar yerlerinde ciddi bir sahtecilik sektörü oluşmuştu. Kitapta anlatılan yöntem tam bir "mikro-soygun" sanatı: Dolandırıcılar, kakao çekirdeğinin kabuğunu dikkatlice açıyor, içindeki değerli özü çıkarıyorlardı. İçini değersiz çamur, kum veya külle doldurup tekrar kapatıyorlardı. Dışarıdan bakıldığında gerçek bir çekirdek gibi duran bu "sahte paralarla" pazarda alışveriş yapıp halkı ve tüccarları soyuyorlardı.

2. İspanyol Kadırgaları ve "Koyun Pisliği" Sanılan Hazine

Kitapta geçen bir diğer çarpıcı olay ise 1500'lü yıllarda geçiyor. Avrupalı korsanlar, değerli maden (altın, gümüş) taşıdığını düşündükleri İspanyol gemilerine saldırdıklarında ambarlarda binlerce kakao çekirdeği buluyorlardı. Korsanlar çikolatanın değerini henüz bilmedikleri için, bu çekirdekleri "koyun pisliği" sanıp sinirlenerek denize döküyorlardı. Aslında tonlarca ağırlığındaki bir serveti (Aztek standartlarına göre devasa bir hazineyi) elleriyle yok ederek en büyük "fırsat soygununu" kaçırmış oluyorlardı.

3. Moctezuma’nın Hazinesi

Aztek imparatoru Moctezuma’nın sarayında devasa bir kakao deposu vardı. İspanyollar şehre girdiğinde altınların peşine düşmüşlerdi ama Moctezuma için gerçek servet, sarayındaki milyonlarca kakao çekirdeğiydi. İspanyollar başlangıçta bu "kahverengi çekirdek yığınlarına" anlam verememiş, ancak bir çekirdekle bile bir şeyler satın alınabildiğini görünce olayın boyutunu kavramışlardı.

"Çikolatanın Gerçek Tarihi" aslında bize şunu söylüyor: Çikolata, modern çağda bir kaçamak olsa da, antik çağda uğruna hırsızlık yapılan, sahtesi üretilen ve imparatorluklar yıkan gerçek bir "valuta" (para birimi) idi.

Sophie Coe (1933-1994)

Sophie Coe (evlilik öncesi soyadı Dobzhansky) Güney Kaliforniya'da Sovyet göçmen bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Amerikalı bir antropolog, yemek tarihçisi ve yazardı.

Sophie Dobzhansky'nin ebeveynleri, genetikçi ve evrim biyoloğu Natalia Sivertzeva ve Theodosius Dobzhansky , 1927'de SSCB'den Amerika Birleşik Devletleri'ne göç etmişlerdi. Tek çocukları olan Sophie, 1933'te Kaliforniya, Pasadena'da doğdu ve aile, Sophie yedi yaşındayken 1940'ta New York'a taşındı. 1940'ların sonlarında ve 1950'lerin başlarında Dobzhansky, yazlarını Nobel ödüllü sitogenetikçi Barbara McClintock'un Dobzhansky'nin deney bitkilerine gösterdiği özeni takdir ettiği söylenen Cold Spring Harbor Laboratuvarı'nda asistanlık yaparak geçirdi.

Dobzhansky, 1955 yılında Radcliffe Koleji'nden antropoloji alanında lisans derecesiyle mezun oldu; burada Rusça ve Portekizce dillerini öğrendi ve şişede evcil bir tarantula beslemesiyle tanınıyordu. Mezuniyetinden kısa bir süre önce evlendi ve 1964 yılında Harvard'dan antropoloji alanında doktora derecesi aldı.

Coe, Yuri Knorozov'un "Maya Yerlilerinin Yazısı" (1967) adlı eserinin seçilmiş bölümlerini çevirdi . Knorozov, çalışmalarını De Landa'nın fonetik alfabesine dayandırmış ve Maya kodunu ilk çözen kişi olarak kabul edilmektedir . Coe'nun çevirisi, daha önce alay konusu olan teorilerinin meşrulaştırılmasında önemli bir rol oynamıştır. Ayrıca Yeni Dünya yerlilerinin yemeklerini de incelemiş ve "Petits Propos Culinaires" için bir dizi bilimsel makale yazmıştır . Bu alandaki araştırmaları, (Amerika'nın İlk Mutfakları-1994) adlı eserinde doruk noktasına ulaşmıştır. Bu eser, çikolata üzerine önemli miktarda materyal içermekteydi ve Coe, bu materyali bir sonraki kitabı olan (Çikolatanın Gerçek Tarihi-1996) için genişletmeye karar vermiştir. Araştırma ve yazım sürecinde kansere yakalanmış; kitap eşi Michael D. Coe tarafından tamamlanarak 1996 yılında ölümünden sonra yayınlanmıştır.

Coe, dünyanın dört bir yanından on sekizinci yüzyıldan itibaren derlenmiş yaklaşık 1000 ciltten oluşan kapsamlı bir mutfak tarihi kitabı koleksiyonunu Schlesinger Kütüphanesi'ne bağışladı..

...

Kitapta Aztekler zamanında yapılan Sıcak Çikolata tariflerine de yer vermişlerdi

O sırada ben de kahve sektöründe çalışıyordum ve Sıcak Çikolata formülü oluşturacak denemeler yapıyordum..Aztek tariflerini kendim için oluşturup bir süre keyifle tüketmiştim:=))

Kitabın baskısı yok sanırım..Bu linkten indirip okuyabilirsiniz..

(yavaş indirmeler kısmındaki ilk linke tıklayıp sayacı bekleyip sonra indirin)