Yönetmen : Susanne Bier Senaryo: Anders Thomas Jensen Tür: Dram Ülke : Danimarka, İsveç Yapımcı: Peter A.Jensen, Karen Bentzon, Sisse G.Jørgensen Görüntü Yönetmeni: Morten Søborg Müzik: Johan Söderqvist Süre: 119 Dk. Ödül: 2011 Oscar Ödül Törenlerinde En İyi Yabancı Film ödülü Oyuncular (ilk10): Mikael Persbrandt, Trine Dyrholm, Ulrich Thomsen, William Jøhnk Nielsen, Markus Rygaard, Wil Johnson, Eddy Kimani, Emily Mglaya, Gabriel Muli, June Waweru
Diğer isimleri: In A Better World /Daha İyi Bir Dünyada
Konu:
Danimarkalı iki ailenin kesişen hayatları..
Anton, Danimarka’nın cennet gibi bir şehrinde oturan ve Afrika göçmen kampındaki işine trenle giden bir doktordur. Bu iki farklı dünya o ve ailesini, intikamla bağışlama arasında zor seçimlere iten anlaşmazlıklarla karşı karşıya bırakır. İki oğulları olan Anton ve karısı Marianne, ayrı yaşamaktadır. Büyük oğulları on yaşındaki Elias, okulda serserilerce rahatsız edilir. Bu durum, babası Claus’la Londra’dan taşınan yeni çocuk Christian’ın onu korumasıyla son bulur. Christian’ın annesi kansere karşı savaşını kaybetmiş ve Christian onun ölümünden fazlasıyla üzgündür. Elias ve Christian kısa zamanda sıkı bağlar kurarlar. Ama Christian Elias’ı trajik sonuçları olan bir intikam olayına karıştırınca dostlukları test edilir ve hayatları tehlikeye girer. Sonuçta insani duyguların, acıların ve empatinin karmaşıklığıyla başa çıkmalarına yardım etmek ailelerine düşer.
Elias:-Birine vurursan oda sana vuracaktır.Bunun sonu yok.Anlamıyor musun savaşlar böyle başlar. Christian:-En başta yeterince sert vurursan öyle olmaz.Bu işlerden zerre anlamıyorsun.Bütün okullarda böyledir.Şimdi kimse önümden geçemiyor.
Film, Anton’un intikamdan uzak durma çabasıyla, Christian’ın gözlerini kör eden nefreti arasında gidip gelerek insanların dünyayı yaşanılmayacak bir yere çevirdikleri gibi istedikleri takdirde cennete de dönüştürebileceklerini göstermeye çalışıyor..
Hiç şüphesiz Türk edebiyatının en cesur, en yenilikçi, en devrimci kadını olan Leyla Erbil’in tarzını hâlâ hiçbir sınıfa sokmak mümkün değil. O yazdığı hikâyelerde Camus’nun, Marx’ın, Freud’un izlerini taşısa da hiçbir zaman onlardan etkilenmediği gibi varolan gelenek ve akımlara da karşı bir duruş sergiler. Sadece kendisidir Leyla Erbil. En güzel ve en tuhaf olan kendisidir…
Geçtiğimiz yıllarda kitapları farklı yayınevlerinden çıkan ama birçoğunun baskısı bulunmayan Leyla Erbil’in Karanlığın Günü adlı romanı İş Bankası Kültür Yayınları tarafından tekrar yayımlandı. Talat Sait Halman, kitabın arka kapağında Erbil’in bizlere kurduğu dünyaya kısa bir yolculuğa çıkarıyor: “Leylâ Erbil, edebiyatımızın tahtındadır, başımızın tacıdır. O, ‘Tuhaf Bir Kadın’… ‘Karanlığın Günü’nü aydınlattı. En güzel ‘Mektup Aşkları’nı yazdı. ‘Eski Sevgili’leri yeniden âşık etti. ‘Gecede’ ve gündüzde okurlarını yüceltti. Kötülükleri ve haksızlıkları ‘Hallaç’ pamuğu gibi attı. Kendini dev sanan nice yazarlar, onun yanında ‘Cüce’ kaldı. Aklımızdan ve kalbimizden uçurduğu ‘Zihin Kuşları’ için minnettarız ona…” Ve Leyla Erbil’in adının başharfleriyle başlayan terimlerle tanımlıyor yazarı:
E–Efsunlu, erdemli, ebemkuşağı
R–Rengârenk, ruhi
B–Bireysel, bağımsız, bilinçli, bilge
İ–İçli, idealist, insan
L–Liyakatlı, her övgüye lâyık
Leyla Erbil, 1931-2013 İstanbul doğumlu Türk yazar.
Orta sınıf ailenin üç kız kardeşten ortancası. İlk, orta ve liseyi İstanbul okullarında okudu. İstanbul Üniversitesi'nde İngiliz Edebiyatı bölümünde eğitim gördü. Son sınıfta ayrıldı. Çeşitli işlerde çalıştı. Evlenerek bir süre Ankara ve İzmir'de oturdu. 1961 de İstanbul'a döndü. Halen İstanbul'da yaşıyor. Evli ve bir kızı var.
Yazarlığa hikâyeyle başladı. İlk yayınlanan hikâyesi Uğraşsız'dır; (Seçilmiş Hikayeler Dergisi, 1956 Ankara) Giderek Dost, Yeni Ufuklar, Yeditepe, Ataç, Papirus, Yelken vb Edebiyat Dergilerinde yazı ve hikâyeri göründü. Erbil, kendinden önce yerleşmiş olan yazın akımlarına bağlı kalmadı; roman, hikâye ve düz yazı metinlerinde Ortodoks Marxçıların karşısında yer almasıyla tanındı. Psikanilizin özgürleştirici yöntemlerinden yararlanarak, dinin, ailenin, okulun, toplumsalın ürettiği tabularla dolu ideolojilere karşı 1956'da başlayan mücadelesini dilin oturmuş kelime hazinesi ve söz dizimi kuralarını değiştirme çabasıyla sürdürdü. Yeni bir biçim ve biçem geliştirdi. Başlıca düşünce kaynakları Marx ve Freud olarak belirtildi.
Leyla Erbil, 1970 Türkiye Sanatçılar Birliği, 1974 Türkiye Yazarlar Sendikası kurucularından olup, PEN Yazarlar Derneği üyesidir. 1961'lerde Türkiye İşçi Partisi üyesi olan Erbil, Türkiye İşçi Partisi'in Sanat ve Kültür Bürosu'nda görev almıştır. 1979'da çağrılı olarak gittiği ABD'de kendisine, Iowa Üniversitesi Onur üyeliği verilmiştir. Edebiyat Ödüllerine katılmayan Erbil, 2000- 2001 yılı Ankara Edebiyatçılar Derneği Onur Ödüllerini kabul etmiş, 2002 yılında ise, PEN Yazarlar Derneği tarafından Nobel Edebiyat Ödülü'ne ülkemizden ilk kadın yazar adayı olarak gösterilirken, "Türk dili ve edebiyata egemenliği, aynı, zamanda insana, hayata ve dünyaya karşı sorumlu aydın tavrı" vurgulanmıştır.
Kitapları
Öykü
1961-Hallaç
1968-Gecede
1977-Eski Sevgili
Roman
1971-Tuhaf Bir Kadın
1985-Karanlığın Günü
1988-Mektup Aşkları
2001-Cüce
2005-Üç Başlı Ejderha
2011-Kalan
2013-Tuhaf Bir Erkek
2013-Leylim Leylim
“Kendi için bir varlık” olarak Leyla Erbil’e vurulmak!
Bir okur, Leyla Erbil’e ancak vurgun olur, başka yolu yoktur...
Kışkırtır sizi, gerçek anlamda özgürlükçüdür; dilin de, devletin de, toplumun da sınırlarını, tüm baskılarını, baskınlıklarını zorlar, yer yer hiçe sayar. Dediğim gibi ya vurgunsunuzdur ona, ya bir türlü okuyamamış, sevememişsinizdir ya da hiç tanımamışsınızdır zaten. Zira çok satanlar listelerinin içinde göz alıcı sahte ışıklarla bezenmiş değildir, edebiyat ödülü denen şeye karşıdır, eserlerini aldığı ödüllerle reklamlamaz, eleştirmenlerin güzellemelerinde pek yer almaz, sevmeyeni de vardır hatta. Dili sivri demek, belki hafif bile kalır. Düşündüğünü, öyle açık açık, öyle berrak bir şekilde hiç sakınmadan söyler ki, şaşırmaya bile pek fırsatınız kalmaz. Türkiye’de yazar duruşu dediğimiz şeyin nadir bulunan temsilcilerindendir Leyla Erbil. Edward Said’in “Ben entelektüelin, zayıf olanların ve temsil edilmeyenlerin safına ait olduğundan eminim”, dediği entelektüel temsilinin bu topraklar üzerinde can bulmuş hali gibidir. Eserleriyle de, dünya görüşüyle de “kendi için bir varlık”tır o.
“Kendi için varlık” olmak Leyla Erbil’in romanlarının ve öykülerinin olduğu kadar “Zihin Kuşları” adı altında topladığı denemelerinin de ana izleği. “Burada söz konusu olan, çevrenin, ortak ve yaygın düşüncenin bir yansısı olmaktan sıyrılmak; herkes gibi, onlar gibi düşünmekten, hissetmekten, davranmaktan kurtulmak”, olarak açıklıyor bu kavramı kitabın girişinde Selahattin Hilav. Erbil’in denemeleri arka arkaya devrildikçe onun gerçekten de yazı aracılığıyla, dil aracılığıyla, kısacası yazdıkça onlar gibi olmaktan kurtulduğunu görüyoruz. Her şey bir yana, bu izleyiş bile, okuma hazzını tattırıyor okuruna.
Zihin Kuşları 1998 yılında yayımlanan bir çalışma. Hatta içinde yazarın daha eski tarihli denemeleri de yer alıyor. Yani Erbil şimdi yeniden basılan denemelerinde bizlere çoğu zaman on beş yıl öncesinden sesleniyor. Ancak sesi öylesine yakın, öylesine tuhaf bir biçimde güncel ki okurken bir parça da olsa tedirgin oluyor insan. Asuman Kafaoğlu-Büke bir yazısında Leyla Erbil için falcı – yazar, diyordu. Onun haklı tespitine de, denemelerin tazeliğine de şaşarak okuyorum “Zihin Kuşları”nı.
Görüşlerine katılmak ya da katılmamak meselesi değil bu. Dayatmıyor, bilgilendirmeye çalışmıyor, sürekli tartışıyor Leyla Erbil; okuruyla, edebiyat çevreleriyle, dünyayla, hayatla... İster istemez kendinize dönüyor gözleriniz, kendi içinize, yaşam deneyimlerinize, dünya görüşünüze, bildiklerinize ve bilmediklerinize bakıyorsunuz, bir kez daha tartıyorsunuz olan biteni. Başta da dediğim gibi her türlü edebiyat ödülüne, yazarları ve eserleri kategorizasyona tutan, egemenlik altına alan baskıcı edebiyat çevrelerine karşı bir yazar Leyla Erbil. Türk edebiyatının laik Cumhuriyet ile yozlaşmış İslam kültürünün tutucu yanlarından sıyrılma çabası açısından dünya edebiyatı içinde özgün bir yere oturduğunu belirtirken ideoloji yoksunluğunun, ortak bir vicdan ve ortak bir bilinçten uzak olunmasının altını çizip açıkça sormaktan da kendini alamıyor:“Sünni ayrımcılık zulüm politikalarını körüklerken, zıvanasından çıkmış şiddet toplumu karanlıklara doğru sürüklenirken, elden düşme bir metafiziğe dönük uyduruk bir söylemin Türkiye’nin en büyük yazınını temsil etmesindeki hikmeti gözlemleyebiliyor muyuz?”
Taklit edeni de, taklit edileni de sorguluyor, taklit edenin de edilenin de uğradığı dönüşümü eğrisiyle doğrusuyla, yazar gönlüyle ele alıyor. Belli ki ne kadar kızarsa kızsın, gerçek yazarı hep korumaktan yana. Mesela taklit edilmekten yılıp, biçem değişikliğine gitmeye karar veren Borges’i eleştirse de, “ne kadar taklit edilirse edilsin, bana göre Borges ortalığa tuhaf bir buzla kaplı düşsel sözcükler püskürten o görünmeyen, yakalanamayan, milyon yaşında kaplandır”, diyerek bitiriyor söz konusu denemesini.
Çok sevdiği yazarlardan biri olan Sait Faik’in eserlerindeki “göz” üzerine kaleme aldığı nefis denemesi, Tezer Özlü’yle, Onat Kutlar’la olan dostluklarına dair yazdıkları, Proust’un Vinteuil’inin sonat andantesi peşine düşmesi üzerine yaşadıkları... Ve her şey bir yana Erbil’in on beş yıl öncesinden bugüne uzanan, tuhaf bir şekilde tam yerini bulan tespitleri... Bütün bunlar, geçmiş on yılın edebiyatını harıl harıl değerlendirdiğimiz, bir yanıyla umutlanıp bir yanıyla hiç mi hiç beğenmediğimiz gidişatı anlamlandırmak açısından, Zihin Kuşları’nı bir kez daha okumamızı gerektiriyor gibi görünüyor.
"Leylâ Erbil’de Umut ve Muhalefet" Hasan Uygun’un Mavi Melek'te yayınlanan çok güzel bir inceleme yazısı..
"ONLARDAN OLACAĞIM BEN DE"
“Sarkık bıyıklı, esmerdiler, gençtiler, oğlum da aralarındaydı. Biri geldi konfetiler serpti üzerlerine, biri geldi uyku bombası sıktı uykularına, biri sularına zehir akıttı, biri köpeklerini boşalttı üzerlerine, bini pusuya yattı.” (Eski Sevgili’den..)
Günümüzde pek revaçta olmasa da bir dönemin sıkça dile getirilen eleştirisiydi bunalım/kaçış edebiyatı. Dilde ve kurgudaki yenilikçi tutumlarıyla öne çıkan 1950 Kuşağı'nın bazı yazarlarını hedef alan bu eleştiri/saldırının odağında ise elbette karamsarlık vardı. Yükselen toplumsal mücadeleye/işçi sınıfına sırtını döndükleri, halka inemedikleri, kopuştukları ve yabancılaştıkları iddia edilen bu yazarların birçoğu, döneminde anlaşılamadıkları gibi eleştirmenler tarafından görmezden gelinerek de yok sayılmaya çalışıldılar. Ancak tarih gösterdi ki aynı yıllarda “odun-kömür parası” için ödül verilen bazı yazarların bugün esamisi bile okunmazken dönemin eleştirmenleri tarafından yok sayılanlar ise dimdik ayakta.
Orhan Duru, Demir Özlü, Ferit Edgü, Sevim Burak ve Bilge Karasu'nun yanı sıra yukarıdakine benzer eleştirilere maruz kalan yazarlardan biri de Leylâ Erbil'dir. Bazı söyleşilerinde kuşak kavramının kendisi için çok da bağlayıcı olmadığını ifade etse de 1950 Kuşağı yazarları arasında gösterilen Leylâ Erbil, ilk öykü kitabı Hallaç'tan (1960) itibaren dilde ve kurgudaki yenilikçi tutumuyla kuşağının diğer bazı yazarlarından farklılaşır. Bu aykırı ve yenilikçi tutumunu ilk kitabından son kitabı Üç Başlı Ejderha'ya (2005) kadar ısrarla ve istikrarla sürdüren Erbil'in, günümüz edebiyatına da yön verdiğini, kuşağını da aşan bir yazar olması itibariyle rahatlıkla söyleyebiliriz. Fakat en başından beri o, yürüdüğü yolun meşakkatli bir yol olduğunun da farkındadır: “Alışılmadık bir iş yapmakta olduğumu biliyordum ve ilgi beklemiyordum zaten.”
Sait Faik-Leylâ Erbil
Özellikle Kadıköy Kız Lisesi'nin son sınıfından itibaren şiir ve öyküyle giderek daha içli dışlı olmaya başlayan Erbil, aynı yıllarda ablası Mürvet Bilgin'in arkadaş grubundaki Metin Eloğlu, Selahattin Hilav ve Nevzat Özmeriç gibi sanatçı ve aydınlarla da tanışır. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi İngiliz Filolojisi'nde eğitimini sürdürdüğü 1950'li yıllardan sonra ise bir yandan edebiyat çevreleriyle olan dostluklarını yoğunlaştırırken bir yandan da öyküler yazmaktadır. “Sait Faik'le tanışması, dostluğu da bu döneme rastlar ve Sait Faik'in 1954'teki ölümüne kadar devam eder.
Erbil, 1951 yılında ise, evliliği nedeniyle öğrenimine kısa bir süre ara verir. Ancak ilk evlilik uzun sürmez ve bir süre sonra da tekrar okuluna ve edebiyatçılar arasındaki hareketli yaşamına döner.
“Sevmedim insan sevgisi yok onda”
İlk kitabı Hallaç'ın ikinci bölümünü ithaf ettiği Sait Faik ile Leylâ Erbil'in dostluğu, elbette hayranlığından beslenen bir dostluktu. Açtığı yoldan “arz-ı endam” ettiği ve kaynaklarından biri olarak gösterdiği Sait Faik, ilk hikâyelerini övüp onu yüreklendirmiş, kararını düzyazıdan yana koymasında etkili olmuştur: “Ben onunla tanıştığımda (953 sonu-54 başı olmalı) hayranlığım doruktaydı. Utana sıkıla kendi şiir ve hikâyelerimi okudum.” “Birçok yazar: benim kuşağım ve daha sonra yazanlar; Nedim Gürsel, Selim İleri, Oğuz Atay, Tezer Özlü vb. daha da yeni kuşaklar, genç yazarlar, ondan az ya da çok etkilendik, insanın bilmediğimiz yanlarını öğrendik, sevdik!..
İnsanın bilmediğimiz yanlarını görme/göstermekteki ustalığı Sait Faik'in, katıksız hümanizminden güç alır elbet. “Şu insanlara hiçbir şey çok değil!” (“Tüneldeki Çocuk”) diyen yazarın güç aldığı insancıl damar öylesine derindedir ki, “Çağdaşları kadar keskin sınıfsal kavramlarla sosyalist görüşü benimseyip onları sanat düzeyinde gerçekleştirme çabasına da özenmedi ”. Ama “arkadaşlarının arasında bulunamayışının, dışlanmışlığının acısını da derinden yaşadı…
Öte yandan 1970'li yıllara gelindiğinde Türkiye'de garip bir tartışma da almış başını yürüyordur. Sait Faik'in açtığı yoldan ilerleyen bazı yazarlar için “Sevmedim insan sevgisi yok onda, sümüklü bir çocuğun yanağını öpemez o.” diyerek hüküm bildiren Ortodoks solun kalemşorları her zamanki gibi sapla samanı birbirine karıştırarak onlar gibi düşünmeyen/yazmayan bazı Marksistleri ötekileştirmeye çalışıyordu.
Sait Faik'in aksine, benimsediği Marksist görüşü hem bazı eserlerinde sanat düzeyinde hem de eylemlilik, tavır koyma, aktif siyasal yaşamın gerekliliklerini yerine getirme anlamında muhalif bir yazar olarak çıkar Leylâ Erbil karşımıza. Ama solculuğu hümanizmle karıştırma gafletindeki “sümüklü çocuk” sömürgenlerine karşı da tavrı nettir bu yüzden. Çünkü “antikçağda bile en azından bir başkaldırma öğesi taşıyan bu görüş giderek yozlaşıma uğramış ve bugün artık çağın devrimci anlayışı tarafından yutulmuştur.”
“En önemli kaynaklarım erken karşılaştığım komünist insanlar”
Konunun burasında, hem dönemin ruhunu hem de Leylâ Erbil'i daha iyi anlamak için sosyalizm tartışmalarının Türkiye gündemini meşgul ettiği 70'li yılların biraz öncesine gitmek gerek tabii. 27 Mayıs 1960 öncesi giderek güç kaybeden Menderes'in, içerdeki faşizan uygulamaları dışarıya (ABD'ye) karşı da güven bunalımıyla –ABD'ye karşı Sovyetler Birliği kozu-eşleşince malum güç tarafından biletinin kesilmesi kaçınılmaz oldu. Darbenin ardından hazırlanan yeni anayasa ise sonraki ikisinin aksine özgürlükleri genişletmesiyle dikkat çekicidir. Böylece daha sonra içinden Dev-Genç hareketini de doğuracak olan TİP kuruldu.
“Leylâ Erbil, [de] 1961'de kurulan Türkiye İşçi Partisi'ne üye olur ve burada Mehmet Ali Aybar, Behice Boran, Adnan ve Nazife Cemgil, Moiz Gabay, Yunus Koçak ve Cemal Hakkı Selek gibi aydınlarla tanışma fırsatı bulur. Bir süre sonra da, partinin Sanat ve Kültür Bürosu'nda, Fethi Naci başkanlığında, Edip Cansever ve Ahmet Oktay gibi arkadaşlarıyla birlikte çalışmaya başlar.”
TİP içindeki aktif sürecinin yanı sıra 1968'e gelene kadar kâtiplik, çevirmenlik ve sekreterlik gibi çeşitli işlerde çalışan Erbil, aynı dönemde Edebiyatçılar Birliği yönetim kurulunda da görev alır. İkinci öykü kitabı Gecede (1968) yazar açısından çok iddialı bir çıkıştır. Çok ses getireceğine inandığı için de Sait Faik Hikâye Armağanı yarışmasına gönderir. Ama kazanamaz. Çünkü o yıllarda toplum gerçekçi edebiyat zirvededir ve Türkçe edebiyat böyle bir yeniliğe henüz hazır değildir. 1968'de Orhan Kemal ile Faik Baysal arasında paylaştırılan ödülden sonra bir daha hiçbir yarışmaya katılmama kararı alan yazar, bu tavrını günümüzde de sürdürmektedir.
Yukarıda Leylâ Erbil'in edebiyatının beslendiği kaynaklara değinirken sadece Sait Faik'ten bahsetmiştik. Ancak Sait Faik'ten önce okuduğu etkilendiği yazarlar da var: “Dostoyevsky, Kafka, Sartre, Shakespeare vb... belki bunlar kadar beni etkileyen başka şeyler: mahallemizde çocukluğumda hep rastladığım bir deli kadının bağıra çağıra tekrarladığı sözler, bir magician'ın elime geçen defteri, küçükken karşılaştığım ve dayanmakta zorluk çektiğim korktuğum buyrukçu, yasakçı insanlar (bunlar daha sonra örneğin yürüyüşlerde, Sivas'ta ve mecliste seyrettiğim kana susamış adamlardı) var. Neyse ki dünyamı ısıtan şairler şairler şairler!.. Belki en önemli kaynaklarım erken karşılaştığım komünist insanlar, arkadaşlarım ve iki imza; Marx ve Freud!”
Ben onlar için kendimi ateşe atarken, onlar benimle eğleniyorlar”
Marks ve Freud, Gecede'de çokça belirirken, bu kitabındaki “Ayna” öyküsü bu açıdan özellikle üzerinde durulmaya değerdir. Kendini ve çevresini aristokrat biri olduğuna inandırmaya çalışan yaşlı ve bunak kadın, netameli geçmişini gizlemek için de büyük bir çaba sarf etmektedir: “… soylu bir aileyiz biz, iki göbekten istanbulluyuz, daha öncesini bilemeyeceğim, onun kollarında vals yaparak buralara geldim ben,”. Evde kalmış bir kızı ve üniversiteyi yeni bitirmiş bir oğlu olan yaşlı dul, hayatını adeta pırlantasını korumaya adamıştır. Aklı gidip gelmekte, bu yüzden etrafındaki –kızı dahil– herkese kuşkuyla bakmaktadır: “… yüzüğü çaldın oradan, gözlerim görüyor benim, körmüşüm sanıyorlar, kızıma da öyle yapıyorum, gözlerimin önünde ağı şişesini boşaltıyor yemeğime,”.
Tabii öykünün anlatıldığı dönem tüm dünyada olduğu gibi Türkiye'de de gençliğin antiemperyalist isyanını yükselttiği yıllardır. Nitekim oğlu da birkaç Amerikalı öldürmek için güney Amerika'ya gitmiş, ama çok geçmeden ölüm haberi gelmiştir. Oğlu gittikten sonra, yaşlı kadının kızıyla baş başa kaldığı evinde geriye dönük hatırlamalarıyla devam eden öykünün en dikkat çekici yeri, hem oğlunu hem de kızını çocukluklarında oynadıkları cinsel oyunlardan ötürü yaralamış olmasıdır. Bu durum hem yasakçı cinsel eğitimi gözler önüne sermesi hem de çocuğun ruhsal gelişiminde cinselliğin etkisini göstermek açısından Freud'un libido kavramına götürür bizi. Çünkü Freud'a göre cinsel içgüdü ergenlikten değil, doğuştan itibaren kesin bir şekilde vardır. Ve çocuklukta ket vurulan ya da yanlış yönlendirilen cinsel dürtüler bireyin gelecekteki yaşamını olumsuz anlamda etkiler. Aynı şekilde yaşlı kadında simgeleştirilenin de kapitalizm olduğunu söylemek abartı olmayacaktır. Bu yolla da Marks'a yaklaşırız.
Aynı kitaptaki kısa öykülerden biri olan “Hokkabazın Çağrısı” da hem bireyler arasındaki gelir uçurumunu ve yoksulların içinde bulunduğu sefaleti hem de bilinçlere kazınan Amerikancılığı, batı özentisini ve özgüvenini kaybeden genç Cumhuriyet'i aynı oranda göstermesi açısından ilginçtir. Çünkü bir yandan çocuklar, “… baba ekmek açız!” diye çırpınırken bir yandan da bizzat “… tanrının ve Amerika Halk Cumhuriyetleri Birliği Birleşik Devletleri Başkanı yardımıyla” gecekondular yapılmaktadır. Ve Türkiye'nin emperyalizme adım adım peşkeş çekildiği bir dönemde, tek dost olarak belletilen Amerika'nın yanı sıra, artık sadece tanrısı kalmıştır halkın. Öyküdeki hokkabazın da sık sık tanrısına ve dostu “Amerika Birleşmişler başkanı sayın baya” yalvarmaktan başka çaresi yoktur. Böyle bakıldığında, bu öyküde de antiemperyalist Marksist açıdan açık bir sistem eleştirisinin varlığından bahsetmek mümkün olacaktır.
Umut söz konusu olduğunda, halkta yaratılan sahte/boş umutlarla kahramanlık olgusu üzerinde yükselen beklentinin, kendi gücüyle değil, ama bir kahramanın marifetiyle kurtulabileceğine dair hayalin abartıldığı durumlarda ortaya çıkabilecek absürtlükleri göz önüne sermesi açısından “Vapur” da gözden kaçırılmaması gereken ironisi güçlü bir öyküdür. Gecede'nin ilk öyküsü olan “Vapur”, küçük bir kızın gözünden aktarılmaktadır. Demirli olduğu Beşiktaş'taki iskeleden bir gece tamamen kendi marifetiyle uzaklaşan ve bir daha da hiç kimseyi yanına yaklaştırmayan vapur, bir süre sonra halkın gözünde efsaneleşip kahramanlık mertebesine yükselir, ancak kahramanların da işi zordur. Her an ilgiyi üzerlerinde tutmaları gerekmektedir. Bunun için de hiçbir gösteri fırsatını kaçırmaz öyküdeki firari vapur. Ama bu gösterilerin de halk açısından bir süre sonra eğlenceye dönüşmesi kaçınılmazdır. Öyküde, “… ben onlar için kendimi ateşe atarken, onlar benimle eğleniyorlar,” diyerek vapurun kahramanlığını sorguladığı bölüm, hem beklentileri hem de hayal kırıklıklarını yansıtması açısından ilginçtir. Tabii konunun burasında dünyadaki 68 rüzgârını da hatırda tutarsak, o yıllarda kahramanlara/kahramanlığa duyulan ilgiyi daha iyi anlarız.
“Acaba halkımı çok sevdiğim için mi bu yola koşmaktayım”
Gecede kitabı yayımlandıktan sonraki dönemlerde de örgütlü mücadele içinde aktif bir yazar olarak çalışmalarını sürdürür Leylâ Erbil. Örneğin, “1969 yılında Bulgaristan Yazarlar Birliği'nin çağrısıyla Sofya'da konuk edil[ilir], orada Bulgar yazarlarıyla ve Türkiye'den kaçmak zorunda kalan Fahri Erdinç ve İbrahim Tatarlı ile görüş[ür].” Yazar/sanatçı örgütlerinde daima öncülüğü üstlenen Erbil, 1970 yılında da genel başkanlığını Orhon Murat Arıburnu ile genel sekreterliğini Aydın Hatipoğlu'nun yaptığı Türkiye Sanatçılar Birliği'nin kurucu üyeleri arasında yerini alır.
Türkiye'de 1970'li yıllara gelindiğinde ise '60'ta biçilen anayasanın artık bol geldiği ve daraltılması gerektiği görüşü birtakım karanlık odaklarda ağırlık kazanmaya başlamıştır. Bu yüzden solun ve örgütlü mücadelenin önünde yeni önlemler kapıdadır. Bundan ülkedeki tüm antiemperyalist muhalif kesimle birlikte TİP de nasibini alacak ve 12 Mart 1971 muhtırasından sonra 21 Temmuz'da kapatılacaktır.
Çeşitli dönemlerde kendi içine kapandığı ve hesaplaşma sürecine girdiği solun yenilgi dönemleri, bugüne kadar pek çok açıdan ele alındı. Roman, öykü, anı-belgesellerin yanı sıra sinema da bu konuya sıkça el attı. 1970'lerde örgütlü mücadele içinde aktif siyaset yürütenler de muhtıra sonrasında ya özeleştirilerini yapıp biraz güç topladıktan sonra kaldıkları yerden devam ettiler ya yeni sisteme adapte olma yolunu seçtiler ya da saplandıkları yerden bir türlü çıkamayarak siyasi intihara yöneldiler.
Birçok yan okumaya açık olan Leylâ Erbil'in Tuhaf Bir Kadın (1971) isimli romanı da baş karakteri Nermin nezdinde yenilgi sonrası Türkiye'deki solun durumuna odaklanmaktadır. Kapitalist sistem karşısında güvendiği yoksul halkı kazanamamış olan solun parodileştirildiği romanda, örgütlü mücadeleye katıldıktan sonraki Nermin'in gecekondu macerası tam bir kara mizahtır örneğin. Sola ilgi duyan genç bir kız olarak tanırız romanda önce Nermin'i; çevresi ve ailesiyle uyumsuz, arayış içinde, haksızlık, baskı ve tabulara boyun eğmeyen. Bu yüzden de “onun gibiler için” canını vermeye bile hazırdır. “Bana doğru geleni yapacağım. Onlardan olacağım ben de. Bizden öncekilere, ablalarımıza benzememek için her şeyi göze alacağım.”
Fakat başta toplum yaşamına sinmiş tabular, ailesi ve polis olmak üzere, “onlar gibi” olmak yolunda pek çok engeli vardır Nermin'in. Tanıştığı aydın ve yazarların kadınlık kimliğine yönelttikleri cinsiyetçi saldırılar ise ayrı bir sorundur. Kadının, hem kadın hem de solcu bir kadın yazar olarak erkek yazarların arasında yer alması bu nedenle neredeyse imkânsızdır. Denizci bir baba ile ev hanımı bir kadının kızı olan Nermin, hasta babasını yatağından kaldırıp sol için oy kullandıracak kadar da ideallerine bağlıdır. Ancak Taşlıtarla deneyiminden sonra, “Acaba halkımı çok sevdiğim için mi bu yola koşmaktayım, yoksa ötekilere olan öfkem mi beni buraya itiyor” diye kendini sorgulamadan da edemez. Romanda buna dair açık bir ifade olmasa da solun 1971 yenilgisi Nermin'in kişisel tarihinde somutlaşmaktadır bizce. Yenilgiden elbette bir ders çıkarmıştır sol, fakat çıkış yoluna da henüz çok uzaktır; çünkü “Bu insanların içerilerine yüzyıllardır biriken güvensizliği silip atmanın, sosyalistlerin ne kadar çıkarsız olduğuna onları inandırabilmenin bir başka, kolay bir yolu olmalıydı mutlaka, mutlaka mutlaka olmalıydı.” Ama ne?!
12 Mart'tan sonra da yine örgütlü mücadele içindeki yerini alır Leylâ Erbil. Nitekim 1974'te kurulan Türkiye Yazarlar Sendikası'nın kurucu üyeleri arasında yine onun adını görürüz.
7-8 kişi tarafından anlaşıldığında mutlu olan yazarlar da var
İlk romanından sonra, 1977 yılında yine bir öykü kitabıyla çıkar Leylâ Erbil okurlarının karşısına. Üçüncü öykü kitabı Eski Sevgili'de tıpkı Gecede'de ve Tuhaf Bir Kadın'da olduğu gibi eleştirel/muhalif üslubu hâkimdir yazarın. Fakat bu kitabında konu olarak biraz eskiye döndüğü “Bunak” isimli öyküsü, hem Gecede'deki “Ayna”nın devamı gibi okunabiliyorken hem de kahramanlık olgusuyla tekrar yüzleştirmektedir bizi yazar. Bazı gerçek olayları anıştırmasıyla dönemine de ışık tutan bir öykü olan “Bunak”ta, yoğun bir çatışmayla karşı karşıya kalırız. Bu öyküde, devrimci oğul nezdinde kapitalist sistemin çürümüşlüğü, ahlaki erozyonu ve çıkışsızlığı söylemleştirilirken yaşlı ve bunak kadının nezdinde ise halk için kahramanlığa soyunmanın boşunalığı ve çıkışsızlığı sergilenmektedir.
“Aaa, delimi ne, Adile orospusunun torunu ne olacak, ona çekmiş işte... Vatanı kurtaracağız diye aklını bozmuştu resmen... Sen kim vatanı kurtarmak kim... […] Bu vatanı zaten Atatürk kurtarıp tekmil düşmanlardan, teslim etmedi miydi bize?” Arkadaşıyla birlikte kuşatıldığı evde polis ve askere direnen oğluna karşı sarf ettiği bu sözlerinde kadının, anne olarak rolü cesaretle didiklenirken, annelikle birlikte cinsellik ve inanç sorunu, diğer yapıtlarında olduğu gibi “Bunak”ta da baskın bir öğe olarak karşımıza çıkar.
Çekinmesizce ele aldığı konuları, elbette alışılmadık bir üslupla yansıtan bir yazardır Leylâ Erbil. Bu nedenle dilin, kurgunun ve metnin olanaklarını genişletmek için giriştiği yeni bir deneydir her kitabı. Kendi ifadesiyle, her ne kadar deneyselliği sonraki eserlerinde Hallaç'taki kadar zorlamasa da, 1985'te yayımlanan Karanlığın Günü ile Cüce (2001) ve Üç Başlı Ejderha'da (2005) da içerikle birlikte biçime yoğunlaşmış bir yazar olarak okuruz Leylâ Erbil'i. 1988 yılında yayımladığı Mektup Aşkları ise daha klasik biçimiyle diğerlerinden ayrılırken içerik olarak yazarın aşk, cinsellik ve inanç sorununu yine cesaretle ele aldığını söyleyebiliriz.
Muhalif/mücadeleci, siyasi yanına geri dönersek, 1996 yılında F-tipi cezaevlerine karşı sürdürülen ölüm oruçlarında yine aktif tavrıyla öne çıkar Leylâ Erbil. Bu sürecin sona ermesi için kaleme alınan bildiride imzası olan yüz yazar ve şairden biri olan Erbil'in, aynı zamanda bildirinin kaleme alınmasında da aktif bir rol üstlendiğini söylemek gerek.
Sonuç olarak dilde ve kurgudaki yenilikçi tutumlarıyla, simgesel anlatıma yoğunlaşmış 1950 Kuşağı'nın bazı muhalif yazarlarına getirilen eleştirilerden biri olan halkla kopuşma, bunalım ve kaçış edebiyatı, metinleri doğru okunduğunda hiç de bu eleştirileri karşılamadıklarını görebiliyoruz. Evet, anlaşılmak için okurdan biraz daha çaba bekledikleri kesin, ama Karanlığın Günü'ndeki Neslihan'ın diliyle söylersek; 7-8 kişi tarafından anlaşıldığında mutlu olan yazarlar da var. Ve Leylâ Erbil'i doğru anlamak, ancak metinlerindeki tüm katmanları detaylı bir incelemeyle mümkündür.
Bazı eserleri ve biyografisi etrafında, Leylâ Erbil'in Marksist/muhalif tutumu üzerinde durulmaya çalışıldı bu yazıda; elbette eksik bir inceleme olduğu baştan kabul edilerek.
"Kalan" için Serpil Gülgun'ün yaptığı röportaj
Kalan” için ne söylenebilir? İlk başta adıyla insanı çarptığı söylenebilir mesela. Sonra, anlatıcısı Lahzen’le. Daha sonra, anlattıklarıyla. Daha daha sonra, kurgusu ve biçemiyle. Lahzen, tıpkı Leylâ Erbil’in öteki roman anlatıcıları gibi bir kadın. Bir yarı-deli. Bir yazar. Bu anlamda Leyla Erbil okurunu şaşırtacak herhangi bir şey yok. Gene yoğun, güçlü, sıkı bir metin var karşımızda. Gene okuyanı silkeliyor. Gene ayna tutuyor. Gene geçmişi anarken ya da şimdiyi aktarırken geleceğe işaret ediyor. Ama, bu kez, tuzağını ya da oyununu şiirle kuruyor...
-Kahramanınız bir kadın. Adı da Lahzen. Bu ad en az kitabınızın adı kadar etkileyici. Lahzen ne demek
Lahzen adını birazcık ben uydurdum ama aslı Osmanlıca. Ferit Devellioğlu’unun lugatinde var, ‘lâhzân’dan geliyor. ‘Lâhze’nin anlamı ise, göz ucu ile bir kere bakıncaya kadar geçen zaman... Kitabın tekniğine destek oradan geldi diyebilirim. Kitabın adını önceden kararlaştırmıştım. Beklemedeydi.
-Lahzen öfkeli ve devrimden de vazgeçmeyen bir kadın. Dönemin, zamanın ruhuna zıt. Onunla çatışma halinde. Siz de öylesiniz...
Lahzen’i bana benzettiğiniz için teşekkürler. Çok hoş bir insan bence! Tüm olumsuzluklara karşın o haliyle direnip duruyor. Ortak yanımız, dediğiniz gibi dönemin ruhuna zıtlık. Dönemin ruhu da ne biliyoruz değil mi; pespaye bir durumun gerçekliğini kabullenememek. Kitap bir yanıyla ‘rüyaların yorumu’ işlevini de görüyor olsun istedim.
(romanın başrolünde oynayan bir de şarkı var: "ela ela"
-“Kalan” adı bir anda okuru yakalıyor. Merak uyandırıyor. Romanlarınız var, hikayeleriniz var. Ama şiir yoktu. “Kalan”, bir şiir- metin. O yüzden mi adı “Kalan”?
“Hiçbir şeyden ve her şeyden kalan” olarak düşünmeye yol açsın diye belki. Belki de bu soruyu sordurtmak için! “Kalan”ı neden şiir-kitap olarak yazdım? Doğrusu, son yıllarda daha çok felsefe kitapları ilgimi çekiyor, bir de şiirden cayamıyorum. Bu dil ve biçem üzerine bildiğin bir konuşmayı gerektirecek.
-Ne kadar sürede yazdınız “Kalan”ı?
Uzun bir süre aldı. Kafamda 2005 civarında oluşmaya başlamıştı. Çeşitli nedenlerle, sorunlarla ara vermek zorunda kaldım. Sürekli oynak sağlık sorunlarım da var. Kitap 2011 haziranında sona erdi. Çıkışı bu ayı buldu. Kişilerin çoğu hazırdı kafamda fakat her zaman değişiklikler oluyor metne yerleştirirken. Bu kitapta klasik edebiyat sınırlarını yok sayan bir deneye girmeye çabaladım. İçine belgesel de kurmaca da, denemememsi olan bireysel takılmalar da, efsaneler de, toplumsalla sürtüşmeler de girsin istedim.
-Kitap aynı zamanda kaybolmuş bir İstanbul’u anıyor. Hem insanlarıyla, hem de mekanlarıyla kaybolmuş bir İstanbul’u. Küçüksu mesela... Kitaptaki Panayır bölümü, top gibi yuvarlanan cüce, kayıp köşkler, saraylar öyle etkileyici ki Lahzen’in öfkesi okuyana da geçiyor...
Doğrusu, Konstantinopolis’e borcumuzun üzerinde durmayarak kentin değerli imgesini bozma ‘gayreti içinde’ olmakla övünen egemenlerin, her boş bulduğu toprak parçasına yoksul bir ülke halkını tüketime kışkırtan alışveriş kuleleri yükseltmesinin narsisizim’iyle geçinenleri, bu kentin ve bu ülkenin hainleri olarak görmekten kendimi alamadım.
(Söyleşinin tamamı Milliyet Sanat’ın kasım sayısında.)
“Kimsenin biyografisini yalansız yazdığına inanmıyorum”
-Neden otobiyografinizi yazmak istemiyorsunuz? Mesela geçtiğimiz yıllarda “Teneke Trampet”in yazarı Günter Grass otobiyografisini yazdı.
Ve geçmişinde Nazilerin gençlik koluna katıldığını itiraf etti...
Gerçi benim başından bu yana sosyalizme inanmak dışında bir suçum (!) olmadı ama gene de ne ‘öt-biyografi’ ne de ‘söyle-nehir konuşması’ yaparım. Bu toplum Günter Grass’ın yaşadığı toplum değil. O bir Hıristiyan olarak zaten gidiyor günah çıkartıyor. Onlar gerçekten günah çıkartıyorlar ve ayıplanmıyorlar, papaz sırlarını ölene dek saklıyor. Bizde ise çalmadan oynuyorlar. Gazeteyi açıyorsun, bu haberlerin hangisi doğru acaba diye düşünüyorsun? Yüzde 98’i Müslüman olan bir ülkede insanlarımızın içinden nasıl öyle bereketli fitne çiçekleri fışkırıyor bilinmez. Onlara ne diye kendini açsın, ruhunu göstersin ki insan! Hem insan kendini ne kadar tanır ki? Ben kimsenin biyografisini yalansız yazdığına da inanamıyorum.
A.Kadir (İbrahim Abdülkadir Meriçboyu), 1917'de İstanbul’da doğdu. Açık, aydınlık titizlikle işlenmiş şiirleriyle 1940 kuşağı toplumcu şairleri arasında yer alan şair, çeviri çalışmalarıyla dünya şiirinin tanınmasına katkıda bulunmuştur.
Ortaöğrenimini Eyüp Ortaokulu (1933) ve Kuleli Askeri Lisesi’nde (1936) tamamladı. Eyüp Ortaokulu'ndan sonra 1936’da girdiği Kuleli Askeri Lisesi’ ni bitirdi. 1939'da Ankara Harp Okulu son sınıf öğrencisiyken, Nazım Hikmet’in şiirlerini okuması nedeniyle okulda propaganda yaptığı gerekçesiyle açılan davada yargılandı, 10 aya hüküm giydi, okuldan uzaklaştırıldı. Cezaevinden çıkınca 1941'de İstanbul Hukuk Fakültesi’ne girdi.
Tan gazetesinde düzeltmen olarak çalıştı. Arkadaşlarıyla 'Yürüyüş' dergisini çıkardı. 1943'te savaş karşıtı şiirlerini içeren ilk kitabı Tebliğ toplatıldı. İstanbul’da bulunması sakıncalı görülen kişilerle birlikte sıkı yönetimce sürgüne gönderildi. Sürgünlük dönemini Muğla, Balıkesir, Konya, Kırşehir ve Adana’da geçirdi. 1947'de İstanbul’a döndü ve bir bisküvi fabrikasında çalışmaya başladı. Buradan ayrılınca çeşitli yayın evlerinde düzeltmenlik, çevirmenlik gibi işler yaptı. 1965'ten sonra kitaplarını kendisi yayımlayarak yazarlık yaşamını sürdürdü.
İlk şiirleri 1930'da 'Ali Karasu' imzasıyla yayınlandı. Başlangıçta Faruk Nafiz Çamlıbel ile Necip Fazıl etkisinde şiirler yazdı. Ankara Cezaevi’nde Nazım Hikmet’le kalınca şiir ve dünya görüşünde önemli değişikler oldu. Ses ve Yeni Edebiyat dergilerinde yayınlanan şiirlerinde Nazım Hikmet etkisi açıkça bellidir. Yurt sevgisini dile getiren ilk kitabı 'Tebliğ'de bir yandan savaşa karşı çıkarken bir yandan da yoksul Türk insanını gerçekçi bir bakışla yansıttı. Bireysel dramı toplumsal sorunların birlikteliği içinde ele aldı.
Olgunluk dönemi şiirlerinde konuşma diline yakın bir dil kullandı, türküler, halk şiiri ve gelenekleri motiflerinden yararlandı. Savaş, yoksulluk, sürgünlük, hapislik acılarını yaşayan insanın duygularını, iyiye, doğruya, eşitliğe olan özlemini yalınlık, gerçeklik ve lirizmle yansıttı. Çarpıcı bitişler, yinelemeler, iç uyaklar ve ses uyumları belli başlı şiirsel biçimleri. 1940'lı yılların toplumsal gerçekçi şiirinin ortak temaları ve biçimleriyle, Orhan Veli kuşağının bazı söyleyiş özelliklerini kaynaştırarak sentezci bir şiire ulaştı.
A.Kadir, güçlü ozan kimliğini çevirilerine de büyük ustalıkla yansıtmış bir çevirmendi. Onun yabancı ozanlardan dilimize kazandırdığı şiirler, -tıpkı Can Yücel çevirileri gibi- hiçbir zaman çeviri kokmaz. Onları, 'Türkçe söylenmiş' ürünler gibi yakın buluruz kendimize. A.Kadir, gericiliğe, bağnazlığa, savaşa, açlığa, yoksulluğa karşı tutum almış dünyaca ünlü ozanların şiirlerinden yalın bir Türkçeyle yaptığı çevirileri, 1960 yılında yayımladığı 'Asıl Adalet' adlı kitapta toplamıştır.
Abdülbaki Gölpınarlı ile Farsça aslından düzyazı olarak çevirdikleri Mevlana’nın şiirlerini serbest nazma dökerek 'Mevlana' adıyla bir kitapta topladı. Çok beğenilen bu kitap üst üste birkaç kez basıldı. Azra Erhat ile birlikte yaptıkları 'İlyada' çevirisi ise A.Kadir’in başarılı bir çevirmen olarak iyice tanınmasına neden oldu. İkinci kitabı 'Hoş Geldin Halil İbrahim' dönemin şiirsel eğilimlerinin dışında kalan şairin çizgisini değiştirmediğini gösterdi. Bunu 'Dört Pencere' ve bütün şiirlerini topladığı 'Mutlu Olmak Varken' izledi.
Çeviri ve eski şiirleri sadeleştirme çalışmalarını sürdüren A.Kadir, Avrupa ve üçüncü dünya ülkeleri şairlerinden tek başına ya da ortaklaşa yaptığı pek çok çeviriyi 3 ciltte 'Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri' adı altında bir araya getirdi. Ayrıca Brecht’ten yaptığı şiir çevirileriyle Paul Eluard’dan Asım Bezirci ile birlikte çevirdiği 'Seçme Şiirler' büyük ilgi gördü. '1938 Harb Okulu Olayı ve Nazım Hikmet' adlı yapıtı da bir dönemin önemli bir olayını aydınlatması açısından büyük ilgi çekmiş bir kitaptır. 12 Eylül 1980 sonrasında da bir ay gözetimde tutuldu. 1 Mart 1985'te İstanbul’da öldü.
Onun için söylenenler:
-A.Kadir'i pek severim. Yüreğimin başında oturan insanlardan biridir. Onun yüreği halis bir şair yüreğidir. (Nazım Hikmet)
-A.Kadir'in adı, çilenin olduğu kadar direncin de adıdır, umudun ve çalışkanlığın da adıdır. Kısacası, örste dövüle dövüle çelikleşen namusun adıdır. (Asım Bezirci)
-Öyle insanı bir anda saran, sarsan bir şiir değil, yavaş yavaş sıcaklığını duyuran bir çalışmadır. (Doğan Hızlan)
-A.Kadir, dün de, bugün de halkın, insanların şairidir. Şiirlerinde alabildiğine bir insan sevgisi, alabildiğine bir sıcaklık ve candanlık vardır. (İlhami Soysal)
-Şiire Nazım Hikmet etkisinde başlamasına karşın, zamanla 1940 toplumcu, gerçekçi kuşağının özgün isimlerinden biri oldu. İçten bir anlatımla toplum sorunları ve yenik hayatların acılığını yansıttı. (Eray Canberk)
Eserleri
Şiir
1943-Tebliğ
1959-Hoş geldin Halil İbrahim
1962-Dört Pencere
1968-Mutlu Olmak Varken (toplu şiirler)
1988-Bütün Şiirleri (ölümünden sonra)
Çeviri-Antoloji
1955-Bugünün Diliyle Mevlana
1958-İlyada (Azra Erhat'la birlikte)
1958-Odysseia (Azra Erhat'la birlikte)
1961-Seçme Şiirler
1967-Bugünün Diliyle Tevfik Fikret
1973-Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri-I
1975-Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri-II
1975-Portekiz Sömürgeleri Şiiri
1975-Vietnam Şiiri
1976-Filistin Şiiri
1980-Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri-III
Anı 1966-Harp Okulu Olayı ve Nâzım Hikmet
Ödülleri
1959-Habib Edip Törehan Çeviri Ödülü
1961-Türk Dil Kurumu Çeviri Ödülü
1980-Türkiye Yazarlar Sendikası Hasan Ali Ediz Edebiyat Çeviri Ödülü
1983-Yazko Çeviri Ödülü
1938 Harb Okulu Olayı
“Nazım Hikmet, Harp Okulu ve Donanma Komutanlığı askeri mahkemelerince ayrı ayrı yargılanmıştır. Her iki mahkemenin savcısı da, kendisini, askeri isyana itmekle suçlamıştır. Yapılan duruşmalar sonunda, bu mahkemeler, savcıların kanılarına uyduklarından, Nazım Hikmet'i, toplam 28 yıl ağır cezaya çarptırmışlardır.”
Nazım Hikmet'in davalarında bu anlamda bir tanıklık da yoktur. O halde bu iki mahkeme neye dayanarak bu suçları var saymış ve 28 yıl ağır hapis cezası vermiştir? Bu mahkemeler, aynı olayda suçlu olarak sorguya çekilen ve aynı eylemden dolayı mahkum edilen birer askeri kişinin söylediklerine dayanmıştır. Harp Okulu Mahkemesi, bir askeri öğrencinin; Donanma Komutanlığı Mahkemesi de bir astsubayın, Nazım'a mal ederek söylediği bazı sözleri kanıt saymıştır.
Mahkeme kararından şunları öğreniyoruz: 1937 yılında sol fikirlere (komünizme) eğilimi olan Harp Okulu öğrencisi (5409 sicil numaralı Ömer Deniz'dir bu çocuk), Nazım'la görüşme isteğine kapılıyor. Ve bir gün, Beyoğlu sinemalarının birinin lobisinde Nazım'la karşılaşıyor. Nazım'ı resimlerinden tanıdığını, onu dikkatle okuduğunu filan söyleyerek şaire yakın olmaya çabalıyor. Nazım bu genç Harbiyeliye yüz vermiyor ve uzak duruyor ondan. Fakat 3 Aralık 1937 gününe denk gelen Şeker Bayramı arifesinde, aynı çocuk okuldan kaçarak Nazım'ın Nişantaşı'ndaki evine gidiyor ve onu ziyaret ediyor.Bu genç, ilk soruşturmadaki sözlerinde Nazım Hikmet'le bir saat kadar konuştuğunu ve kendisine bazı sorular sorduğunu bildiriyor. Nazım'ın da ona şu cevapları verdiğini öne sürüyor:
“Ülkemizde üniversite çevresi faşist unsurlarla dolu. Türkiye'ye en büyük tehlike faşizmden gelir. Siz gençsiniz. Başınızı şimdiden ateşe atmayın, yazık olur size..Siz ileride ordunun güçlü elemanları olacaksınız. Orduya girince köylü neferlere, önce Cumhuriyeti ve sonra komünistliği aşılayacaksınız. Türkiye'de doğrudan doğruya komünistlik olmaz. İlk zamanlarda bulacağınız fırsatlardan yararlanarak Almanya ve İtalya'nın Türkiye'ye düşman olduklarını ve Almanya'nın Balkanlar ve Anadolu üzerinden Basra Körfezi'ne inmek ve İtalyanların da güney sınırlarımızdan ülkemize faşizmi yaymak istediklerini anlatmalısınız.”
İşte Nazım Hikmet'in, Harp Okulu Askeri Mahkemesi'ne düşmesine neden olan sözler bunlardır. Fakat Harbiyeli öğrenci Ömer Deniz, duruşmaya çıktığında bu söylediklerini inkar etmiş ve Nazım'ın kendisine böyle şeyler söylemediğini açıklamıştır. Buna rağmen mahkeme öğrencinin ilk soruşturmadaki sözlerini kanıt saymış ve Nazım'ı orduyu isyana itmekten dolayı 15 yıl ağır hapis cezasına çarptırmıştır.
Donanma Komutanlığı Mahkemesi'nde de durum farklı değildir. Sözde, bir deniz astsubayı (Hamdi Alevdaş) Nazım'la görüşürken Nazım'ın kendisine şunları söylemiş olduğunu ilk soruşturmada ileri sürüyor: “Bana, donanmadaki fakir askerlerin adresini gönder, onlara para yollayacağım…” Ancak bu astsubay ( Gedikli) yargıç önüne çıktığında, Nazım'ın kendisine böyle bir şey söylemediğini belirtiyor. Fakat mahkeme, ilk soruşturmadaki sözleri kanıt olarak kabul ediyor ve askeri isyana teşvik etmekten Nazım'a 20 yıl ceza veriyor.
Allem kalem, işte bu sözlere dayanarak Nazım toptan 28 yıl 4 ay hapis cezası alıyor. Bu arada son derece ilginçtir ki; bu hükmü vermiş olan askeri mahkemelerin beşer üyesinden dördü, hukuk öğrenimi görmemiş ve yargıçlık niteliği taşımayan, sıradan subaylardır. Davanın sonunda 5 Harp Okulu öğrencisi dolaplarında Nazım'ın piyasada yasal olarak satılan kitapları bulundu diye tutuklanır. 5271 Abdülkadir (Meriçboyu) 5 yıl, 5409 Ömer Deniz 7 yıl, 5362 Orhan Alkaya 5 yıl, 5227 Necati Çelik 5 yıl, 5321 Mustafa Ergün 5 yıl…ve Nazım Hikmet 15 yıl…
Mahkemede kimler yoktu ki? Ulus meydanında gazete satan bir sanık, Yakup Dalkılıç yargıçların önüne çağrılır. Niye? Sanık olarak dinlenecek. Nazım'ın kitaplarını satıyormuş ya! Bir ara yargıç, daktilo görevlisine seslenir; “ Satır başı ” ... Aynı anda Yakup Dalkılıç küttedenek düşüp bayılıyor. Apar topar ayıltıyorlar. “Ne oldu evladım?” Yakup Dalkılıç konuşamıyor, eliyle koluyla bir şeyler anlatmaya çabalıyor. Mahkemenin cingöz mübaşiri olayı anlıyor ve başlıyor bıyık altından gülmeye. Heyet başkanı, yargıç şaşkın/ kızgın mübaşire bakıyor. Mübaşir; “Sayın yargıç, Yakup beyefendi daktiloya söylediğiniz satır başını ‘başına satır' anlamış da ” diyor. Salonda bir gülüşme… Nazım bile gülüyor. Sonra Yakup Dalkılıç beraat ediyor ama…bu anıyı, mahkemenin kalitesi ve tanıkların/sanıkların pozisyonunu belirtmek için anlattım.
Şakası bir yana; bu zırvalığın ortasında sinirden ne yapacağını bilmeyen Nazım, sürekli bıyığıyla oynuyor. Bunu gören yargıçlardan biri, bunu, Nazım'ın birilerine şifre verdiği şeklinde yorumlayıp şairi azarlıyor. Nazım da dayanamıyor ve “peki bıyığımla oynamam” diyor. “Ama siz de tespih çekmeyin. O da benim sinirimi bozuyor”…
Bendeki A.Kadir...
-bu ne bitmez yolmuş, deme
bitmedik yol yok.
bu ne aşılmaz dağmış, deme
aşılmadık dağ yok.
bu ne erişilmez ülkeymiş, deme
erişilmedik dağ yok.
kendini kapıp koyverme...
-bir deniz üstündeyim, ne ucu var ne bucağı
bir rüzgar önündeyim, gel keyfim gel
bir sevda içindeyim, başım dumanlı.
ağzımda bal gibi tatlı bir türkü
bir iner bir çıkarım bu yokuşu
ağzımda bal gibi tatlı bir türkü
kazanırım çocuklarıma ekmek parası
ben deniz üstünde, rüzgar önünde
ben sevda içinde, tatlı türküde.
inişte yokuşta, ekmek parasında
iki oğlum var, mehmet'le ali
gönlümde bir dünya, pamuk gibi
şeytan baktı baktı gözüme
şeytan geri geri adım attı
şeytan gitti dayandı duvara
çat dedi çatladı
iki oğlum var, mehmet'le ali
gönlümde bir dünya, pamuk gibi...
-bir kadın var oldukça karnı burunda
bir ana var oldukça çocuğunu emziren
umut kesilmez dünyadan...
-sıcacık bir yağmur siner
kara gecenin içine
toprak somun gibi kabarır
tak tak vurulur kapıma
kişner kapımda kıratım
dünyam gümüşler kuşanır...
-görürsen birini,
ki dokur kendi ömrünü
yalnız senin gözyaşından,
insan değildir bilesin...
-bu akşam içimde
tuhaf bir sıkıntı var,
dünyada sanki bir ben kalmışım,
sanki herkes
nerde keder varsa bırakmış,
ben nerde bulduysam
toplamış almışım.
önümde söğüt ağacı
her zamanki haliyle, çaresiz,
havuzda su rahat,
insanlar susmuş.
sessiz bir yağmur gibi başladı bende
konuşmak ihtiyacı...
-bir taş üstüne oturup
dağlara baktım.
üzerine güneş vurmuş dağların.
nedense birden,
bakıp bakıp dağlara,
türkü söylemek geldi içimden.
-ama ne bir dost var yanımda dinleyecek,
ne bir yolcu,
ne bir düşman.
hem pek acıklı olur benim türküm,
böyle bir ağlayıp
bir güldüğüm zaman...
-Cibali dendi mi
aklıma siz gelirsiniz, kadınlar,
kiminizin beş çocuğu,
kiminizin nar gibi yanakları var,
kiminiz kocasız kalmış,
kiminiz ihtiyar,
kiminiz daha körpe henüz.
Bana umulmadık,
eskimiş türküler düşündürür
siyah başörtüsü altında yüzünüz.
parmaklarda tütün kokusu.
tütün kokusu pazen entarilerde.
biriniz ekmek alır fırından,
biriniz durmuş öksürüyor ilerde,
geçiyor bizim mahalleden biriniz.
Cibali dendi mi
aklıma siz gelirsiniz, kadınlar.
çarpık ayakkablarınız gelir
ve kahraman elleriniz...
-çok olun, çocuklar, çok olun,
yüzlerce olun, binlerce olun, onbinlerce.
daha çok olun, daha çok olun,
yapraklar kadar, balıklar kadar çok olun.
bu dünya ne tek tek yaşamakta,
bu dünya ne rakının, ne şarabın içinde,
bu dünya ne parada, ne pulda,
ne kalleşlikte, ne zulümde.
bu dünya aşkın içinde, alın terinde.
çok olun, çocuklar, çok olun,
el ele verin, çocuklar, el ele,
yaşayın dünyayı doya doya,
açın kapıları, camları güneşe,
ne yeise kapılın, ne korkuya,
çok olun, çocuklar, çok olun,
el ele verin, çocuklar, el ele.
mutlu olmak varken bu dünyada,
geceler geldi dayandı kapımıza,
olduk acımızla sarmaş dolaş,
bekledik düşümüzle koyun koyuna.
çok olun, çocuklar, çok olun,
yapraklar kadar, balıklar kadar çok olun,
el ele verin, çocuklar, el ele,
bütün gündüzler sizin olsun,
yaşayın dünyayı doya doya.
çocuklar, çiçekleri umudumuzun...
-insan kuş kanadında gelen yazı.
insan arı su, insan ak süt.
insan yemyeşil uzanan bahçe.
insan kum, insan çakıl taşı.
insan yiğit, insan dost, insan sevdalı.
insan kancık, insan ödlek, insan hergele.
insan kocaman, dağ gibi.
insan parmak kadar, küçücük.
insan alın teri, insan lokma, insan kan.
insan solucan, insan sülük.
insan kuş kanadında gelen yazı.
insan gül fidanında yanan konca.
insan umutların kapısı...
A.Kadir için Polis Radyosunun hazırladığı (Türk Şiirinin Dorukları-30 Büyük Şair ismiyle hazırlanan bir seri) programı mp3 olarak PC'nize indirebilirsiniz..LinkLink2
![hapislk1[1]](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEg_yVjbsHOp8PsxsKAHqwCR6lLGqt-9LhkcgqzJD3OT4LoJl39a8o4CQGwN__z34ZpXa9k7i5EeZRon1wABvSptC7lyYmCHtp-ylY2hfg5lti5AoiSjehRrMt4iG36IemwtlzXT97Opog8/s1600-h/hapislk1%25255B1%25255D%25255B4%25255D.jpg "hapislk1[1]")
